Bildiğimiz kadar merak ederiz. (J.J.Rousseau)

 

Dersim ve Dersimli

Dersim; kendine özgü dili, dini inançları, kültürü ve tarihi ile Anadolu'nun ortasında adeta, apayrı bir kıta gibidir. Bir Dersimli kimliği oluşmuş tarih içinde.

Dersimli, kendisini anadilinde Türk ya da Kürt olarak tanımlamaz, kendisine başkaları tarafından dışarıdan empoze edilmeye çalışan bu sıfatları kabul etmez. Dersimli, kendisini Kırmanc (oku: Kırmandz) veya Alevi, dilini Kırmancki (oku: Kırmandzki) veya Dımlıki, ülkesini de Kırmanciye veya Dêsım olarak adlandırır.

Dersimli'nin Kırmancki dediği dil, Kürtçe değildir. Bu dil Zazaca veya Dımıli dili olarak da bilinir. Dersimli de zaman zaman kendi dilini böyle adlandırır.

Zazaca'nın (Dımli'nin) Kürtçe'den bağımsız bir dil olduğunu teorik kanıtlar gerektirmez , çünkü bu iki dili konuşanlar birbirini anlamaz. Bunların ayrı diller olduklarına bundan daha somut ve daha güçlü bir kanıt olamaz. Fakat bunların iki ayrı dil oldukları dilbilimciler (İranoloji) tarafından teorik olarak da kanıtlanmıştır.

Dersimli'nin Kırmanciye veya Dêsım olarak tanımladığı coğrafya, Kürdistan dışındaki bir coğrafyadır ve dış dünyada daha çok Dersim ya da Kızılbaş Ülkesi olarak tanınmaktadır. Dersim dilinde 'Kürdistan' diye bir terim yoktur.

Dersimli, Türk'e Tırk, Kürd'e Khurr/Kırdas, Kürtçe'ye de Kırdaski/Here-Were der. Kendisine Kürt müsün? diye sorulduğunda, Ma Khurr nime (Biz Kürt değiliz) yanıtını verir ve Kürd'ün ülkesi olarak Mardin, Hakkari ve Diyarbakır çevresine referans verir.

Kırmanc ve Kurmanc terimleri arasındaki yakınlığın, bu terimlerin aynı ya da ayrı bir kökten kaynaklanmış olmaları pek bir önemi yoktur. Önemli olan Dersimli'nin bu terimi Kürtlerden ayrı bir dil konuşan ve ayrı bir coğrafyada yaşayan bir halkın adı olarak kullanıyor olmasıdır. Dersimli Kürt olmadığını söylüyor olmakla Kırmanc terimini Kürtlerden ayrı ve farklı bir halkın kimlik adı olarak kullandığını açıkça ifade etmektedir. Bu adı ister beğenelim, ister beğenmeyelim, o Kürt'ten farklı bir halkı tanımlıyor. İsmin ne olduğundan çok, neye karşılık düştüğü önemlidir. Bir halk, kendisini şu ya da bu ulusun bir parçası olarak görmüyorsa, bunun tersini iddia etmek zoraki birliklerin ve ilhakların peşinden koşmak, kitle psikolojisinin oyununa gelmek, ulusların kendi kaderini tayin hakkını tanımamaktır.

Dersim'in çevre kesimlerindeki Here-Were (Kürtçe) konuşan Aleviler, Dersimliler için Ewan Dêsımanın (Onlar Dersimli'dir), Ew Dımli/So-Bê qıse dıkın veya Zımanê wan Dımliye (Onlar Dımli dilini konuşuyorlar) demektedirler. Zazalar da Kürt komşuları tarafından Dımıl/Dımli olarak tanımlanmaktadırlar yer yer.

Dersimli, Dımıl terimini kendi etnik adı olarak değil, daha çok Kırmancki (Zazaca) dilinin bir diğer adı olarak kullanır. Ama kimi yerlerde (Siverek gibi) Dımli terimini kendi halk adı olarak kullananlar da vardır.

Zazaca konuşan halk (Dımıliler), Alevi ve Sünni-Şafiiolmak üzere iki kesimden oluşuyor. Alevi Dımliler'in çoğu kendilerini anadilinde Kırmanc olarak tanımlarken, Sünni Dımliler kendilerini daha çok Zaza olarak tanımlar. İstisnaları olmakla birlikte kural olan budur. Zaza teriminin Sünniliği ifade ettiğini düşünen Dersimli, kendisini anadilinde Zaza olarak tanımlamak istemez, hatta Sünni Zazalar dan ayrı bir halk olduğunu düşünür. Ama dini ayrımı önemsemeyen çoğu genç neferler kendini Zaza olarak tanımlamaktadırlar. Din-kültür ayrılığı yüzlerce yıl süren bir tarih ayrılığı ve lehçe farkı ile birleşince Kırmanc-Zaza (Alevi-Sünni) bölünmesi yeni boyutlar kazanmış, ortaya bir ulusal birlik sorunu çıkarmıştır.

Açık ki, üç boyutlu bir sorunla karşı karşı yayız. Sorunun birinci boyutu Dersim sorunudur. İkinci boyutu Zaza sorunudur. Üçüncü boyutunu ise Alevi sorunu oluşturmaktadır. Dersim sorunu ile Alevi sorunu ayrılmaz bir biçimde iç içe geçmiş, adeta tek bir sorun halinde kaynaşmışlardır. Şu anda Kırmanc kimliğini oluşturan bileşenler içinde Alevi olmaklık önde gelmektedir. Dımli (Kırmanc-Zaza) sorununu tüm bu bileşenleri ile birlikte ele almak ve bunları doğru ve devrimci bir bakış açsıyla kombine etmek zorunludur.

Kaynak: Seyfi Cengiz

Dersım Otonom Bir Coğrafya Ve Sorunları

 
Pülümürün bir dağ köyünde gördüm onu
yaşını sordum bir giz gibi güldü
kimi seksen dedi köylülerden kimi yüz
yüzüne baktım bir giz gibi güldü
bir asa vardı elinde
bir solmuş krallığın
kadifeden harmanisi üzerinde
bir Hititliydi o bir Selçukluydu
bir Ermeniydi bir Kürttü
bir Türk
yaşını sordum bir giz gibi güldü
koluma girdi bir soylu kadınca
tozlu köy yolunda sürüyerek eteğini
beni tek gözlü sarayına götürdü
köy yapısı kulübesinin
zamanı onda yitirdim ben
yitik zamanlara onda eriştim
en soylu yoksulluğun toprak döşeli sarayında
bir taç gibi kondu başıma Türkiyeliliğim 

    

TUNCELİDE YURTSEVERLİK

kısa bir cevap,itiraf

Zaza ulusal mücadeles i

Exploring Kurdish Origins

Zazaca'nın tarihsel gelişimi

TARİHTEN GÜNÜMÜZE DERSİM KİMLİĞİ

Kürtlerin Kimliği ve Gelişmeleri

Dersim'38 den Kesitler

 

 

 

 

back